Katre Dergisi: Mezar Taşları Projesi

PROJENİN ÖZETİ:

Bu Proje Tavşanlı Kız Anadolu İmam Hatip Lisesi Fen ve Sosyal Bilimler Proje Okulu öğrencisi Mercan GÖKMEN tarafından Danışman Öğretmeni Mesut KOCAMAN’ın organizesiyle yapılmıştır. Projede Kütahya’nın Çavdarhisar İlçesinde bulunan Aizanoi Antik kenti çevresinde ve antik kent nekropolünde bulunan mezar stelleri, bu steller üzerinde bulunan sembollerin anlamları ve bu motiflerin günümüz yerel sivil mimarisine yansımaları araştırılmıştır. Pagan inancına ait bu mezar stellerinin Tavşanlı’daki İslam inancına ait mimari yapılarında kullanım şekline vurgu yapılmıştır. Ayrıca Osmanlı Dönemi Tavşanlı’sındaki Osmanlıca mezar taşlarında kullanılan semboller ile kapı biçimli mezar stellerinde bulunan motiflerin benzerlikleri araştırılmıştır.

Tavşanlı şehir merkezinde halen devşirme diye adlandırılan ve günümüzde çeşme olarak kullanılan dört adet mezar steli bulunmaktadır. Bu çalışma ile bu mezar stellerinin üzerindeki simgeler, motifler, bezemeler ve stellerin kimin adına yapıldığı araştırılmış, stellerin son durumu hakkında bilgi toplanmıştır. Ayrıca steller ile Tavşanlı yerel mimarisinde kullanılan tarihi evlerdeki ahşap kapılar üzerindeki motiflerin benzerliği araştırılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Aizanoi, Mezar Stelleri, Devşirme Tipli Çeşme, Kapı Biçimli Mezar Taşları

PROJE PLANI

Proje Adı:

ÇOK KÜLTÜRLÜ HAYATIN MİMARİYE YANSIMASI: AİZANOİ ANTİK KENTİNDEKİ KAPI BİÇİMLİ MEZAR TAŞLARININ ÇEŞMELERE DÖNÜŞMESİ

1.GİRİŞ

Kütahya’nın Çavdarhisar İlçesi sınırlarında bulunan Aizanoi Anti Kenti nekropolünde bulunan kapı biçimli mezar stelleri ve bu antik mezar stellerinin tanımları, çeşitleri ve steleller üzerindeki sembollerin anlamları bu projenin amacını oluşturmuştur. Ayrıca bu antik kente yaklaşık 50 km uzaklıkta bulunan Tavşanlı’da bugün çeşme olarak kullanılan mezar stelellerinin araştırılması ve sanatsal değerlerinin ortaya çıkarılması da çalışma içinde yer almıştır. Mezar stelleri üzerinde bulunan motifleri ve bezemelerin Tavşanlı yerel mimarisine yansımaları da ortaya çıkarılmıştır.

2. YÖNTEM VE GEREÇLER

Öncelikle konuyla ilgili yayımlanmış kaynak taraması yapılmış, yüksek lisans tezleri ile yayımlanmış kitap ve makaleler araştırılmıştır. Proje için; Aizanoi Antik Kentinde bulunan kapı biçimli mezar stelleri araştırılmış ve örnekler belirlenmiştir. Bu çalışma için Çavdarhisar’daki Aizanoi Antik Kentine gidilmiş ve yerinde araştırma yapılmıştır. Projede kullanılacak olan örnek mezar stelleri fotoğraflanmıştır. Bu araştırma esnasında Çavdarhisar Antik Kenti Kazı Heyeti Üyesi Sinan ÖZCAN’dan faydalanılmış ve kendisiyle sözlü tarih çalışması yapılmıştır.

Kütahya Müzeler Müdürlüğüne müracaat edilmiş ve konuyla ilgili Müze Müdürü Metin TÜRKTÜZÜN ile sözlü tarih çalışması yapılmıştır. Tavşanlı ve civarındaki mezar stellerinin araştırılması için Tavşanlı Kaymakamlığı’ndan izin alınmış ve bölgedeki mezar stellerinin fotoğraflaması yapılmıştır. Tavşanlı şehir merkezi, Tavşanlı Çardaklı Mahallesi ve Tepecik Beldesinde bulunan mezar stelleri fotoğraflanmıştır. Dumlupınar Üniversitesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Görevlisi Zerrin ERDİNÇ ile görüşülmüş ve fotoğraflanan Tavşanlı’daki Devşirme Mezar Stelleri üzerindeki motifler ve stellerin sanatsal anlamları ilgili bilgi kendisinden alınmıştır.

3. PROJE İŞ-ZAMAN ÇİZELGESİ

AYLAR

NİSAN

MAYIS

HAZİRAN

TEMMUZ

AĞSTS

EYLÜL

EKİM

KASIM

ARALIK

OCAK

LİTERATÜR TARAMA

VERİ TOPLANMA

ARAZİ/ALAN ÇALIŞ.

PROJE RAPORU

PROJE RAPORU

PROJE ADI:

ÇOK KÜLTÜRLÜ HAYATIN MİMARİYE YANSIMASI: AİZANOİ ANTİK KENTİNDEKİ KAPI BİÇİMLİ MEZAR TAŞLARININ ÇEŞMELERE DÖNÜŞMESİ

İÇİNDEKİLER

1.Giriş 2

1.1 Aizanoi Antik Kenti 2

1.2. Kapı Biçimli Mezar Stelleri 2

1.3. Mezar Steli Alınlık Çeşitleri ve Steller Üzerinde Bulunan Motiflerin Anlamları 3

1.3.a.Suriye Tipi Alınlıklı Mezar Steli 3

1.3.b. Üçgen Alınlıklı Frig Tipi Mezar Stelleri 4

1.3.c. Alınlığı Olmayan Mezar Stelleri 5

1.4.Mezar Stellerinin Günümüze Yansımaları 6

1.5.Tavşanlı’da Bulunan Devşirme Mezar Stelleri ve Sanatsal Anlamları 7

1.5.a Tavşanlı Mezar Steli 1 7

1.5.b. Tavşanlı Mezar Steli 2 8

1.5.c. Tavşanlı Mezar Steli 3 9

1.5.d.Tavşanlı Mezar Steli 4 10

1.6. Tavşanlı Civarında Bulunan Mezar Stelleri 11

1.6.a Çardaklı Mahallesinde Bulunan Steller 11

1.6.b. Kuruçay Beldesindeki Devşirme Tipli Mezar Steli 13

1.6.c. Tepecik Beldesinde Bulunan Mezar Steli 13

1.7 Mezar Stellerinin Sivil Mimariye Yansıması/Tavşanlı Ahşap Kapıları Motiflerine Yansıması 14

1.8 Aizanoi Kapı Biçimli Mezar Taşları Sembolleri ile Osmanlı Dönemi Tavşanlı Mezar

Taşları Sembolleri Arasındaki Benzerlik 15

2. Yöntem 16

3. Bulgular 16

4.Sonuç ve Tartışma 17

5.Öneriler 17

6. Kaynakça 17

1.Giriş

Aizanoi Antik Kentinde bulunan mezar stellerinin tanımı ile steller üzerinde bulunan simgesel formların anlamları ile çok kültürlü hayata yansımalarını araştırdığım bu çalışma, bazı yönleriyle diğer çalışmalardan ayrılmaktadır. Arkeoloji ve tarih dünyasında son zamanlarda gündemde yer eden Aizonai Antik Kentindeki mezar stellerinin anlamları ile ilgili yapılmış sadece tek bir yüksek lisans tezi bulunmakta iken (İsaf Bozoğlu; Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aiznaoi antik Kentindeki Kapı Biçimli Mezar Taşları) konuyla ilgili yapılmış doktora tezi henüz bulunmamaktadır. Kütahya Müze Müdürlüğü bünyesinde yapılan çalışmalar ve yazılan makaleler de yine yakın zamanlıdır. Pamukkale Üniversitesi Arkeoloji Bölümün de Prof. Elif ÖZER Başkanlığında yaklaşık son on yıldır bölgede kazı çalışmaları ve makale yazımı yapmaktadır.

Bu projemin asıl omurgasını oluşturan Tavşanlı’da bulunan devşirme özellikteki mezar stelleri ise bir kaç yerel tarih kitabında bulunmaktadır. Ama o kitaplarda da aynı bilgiler tekrar etmekte iken benim çalışmamda ilk defa bu stellerin sanatsal ifadeleri de yer almıştır. Ayrıca bu steller üzerinde bulunan sanatsal motifler ile Tavşanlı’daki Osmanlı Döneminde yapılan mezar taşları ile sanatsal motiflerin benzerliği de yine ilk defa bu çalışmada ortaya konmuştur. Ayrıca pagan inancına ait dini mimari olan mezar stellerinin İslam inancı mimari yapısında kullanılmasına da dikkat çekmek; çok kültürlülük içinde bu özel duruma vurgu yapmak da bu çalışmayı diğer çalışmalardan ayırmaktadır. Aynı şekilde Tavşanlı’da bulunan tarihi evlerdeki ahşap kapılar ile kapı biçimli mezar stelleri arasındaki ilginç benzerlik ile Tavşanlı’da bulunan Osmanlı Dönemi de ilk defa bu çalışmamla ortaya konulmuştur.

1.1 Aizanoi Antik Kenti

Aizanoi; Kütahya’ya bağlı Çavdarhisar ilçesi içinde bulunan Roma İmparatorluğu dönemine ait bir antik kenttir. Bulundurduğu zengin tarihi miras nedeniyle UNESCO tarafından “geçici kültürel miras” listesinde yer alan bu kente “İkinci Efes” de denilmektedir. Antik kent içinde bulunan Zeus Tapınağı; Zeus adına Anadolu’da yapılan en büyük tapınak olma özelliğini de içinde barındırmaktadır. Bir tepe üstüne yapılan tapınak altında ise Pagan rahiplerinin gerçekleştirmiş olduğu ve kutsal kabul edilen törenlerin yapıldığı özel bir bölüm vardır. Bu bölüme dik bir merdivenden mahzene iner gibi inilmektedir. Bugün burada çok özel mezar stelleri örnekleri bulunmaktadır.

Zeus Tapınağı dışında 13.500 kişilik bir “Stadyum” hemen yanında 20.000 kişilik bir “Tiyatro” vardır ki bu rakamlar şehrin nüfusunun ne denli fazla olduğuna kanıttır.[1] Ayrıca antik kentler içinde Stadyum ve Tiyatro’nun birlikte yan ayana bulunduğu yani bir kompleks içinde yer aldığı ender örneklerden biridir.

Kent içinde klasik bir “Roma hamamı” ile alışverişlerin yapıldığı ve dünyanın ilk borsası kabul edilen bir Macellum da bulunmaktadır. Bu Macellum’da, Roma İmparatoluğu’nun enflasyonla mücadelesini anlatan ve fiyatların tespitlerinin yapıldığı önemli taş yazıtlar vardır. Yüzyıllar içinde varlığını devam ettiren bir Nekropol yani mezarlık ise çalışması yapılan konunun ana bölümünü oluşturmaktadır. Bugün nekropol kazı alanından çıkartılan ve Zeus Tapınağı çevresinde koruma altına alıp sergilenen mezar stelleri, sunaklar ve farklı amaçlarla kullanılmış taşlar bulunmaktadır.

1.2. Kapı Biçimli Mezar Stelleri

Ölüm, insanlar için sevdiklerinden ayrılmak ve onu bilmediği bir yere göndermek anlamına gelmektedir. Öleni gittiği yerde rahat ettirmek ya da geri dönerek yaşayanlara rahatsızlık vermesine engel olmak amacıyla çeşitli ritüeller geliştirmişlerdi.[2] Ayrıca insanlar ölen yakınları için de dünyadaki hatıralarını canlı tutmak amacıyla özel mezar taşları yapmışlardır. Farklı kültürlerde çok farklı mezar taşları inşa edilmiştir. İşte bunlardan biri de Aizanoi bölgesinde bulunan ve “kapı biçimli mezar stelleri” olarak adlandırılan mezar taşlarıdır.

Yüzyıllar içinde çok fazla mezar stelini içinde barınıdıran Aizanoi, diğer antik kentlerdeki mezar stelleri ile de ayrılmaktadır. Yüzyıllar içinde çok farklı biçimli mezar steli yapılsa da Aizoani’deki mezar stelleri genel anlamda “Kapı Biçimli Mezar Stelleri” şeklinde de adlandırılmaktadır. Kapı biçimli mezar steli yüzeyinde bir veya daha fazla [yalancı kapı] kabartması bulunan, taş levha ya da desteklerle oluşturulan, mezar taşı formuna “Kapı Biçimli Mezar Taşı” denir. Bu tür mezar taşlarında kapı, genellikle mimari yapı düzenlemesi içerisinde yer alır ve çerçeve ya da plasterlerle şekillendirilir. Kapının tepe noktasında genellikle bir alınlık ya da silme bulunur. Bu şekliyle Kapı Biçimli Mezar Taşları, büyük boyutlu mezar anıtlarının-ön cephesinin- küçültülmüş formunu yansıtır. Ancak Kapı Biçimli Mezar Taşları üzerinde yer alan kapının açılır-kapanır bir fonksiyonu yoktur. Bu kapı,bu dünyadan diğer dünyaya geçişi sembolize edebildiği gibi,Hades’in kapısı yada sadece mezarın kapısı olarak da betimlenebilir.[3]

1.3. Mezar Steli Alınlık Çeşitleri ve Steller Üzerinde Bulunan Motiflerin Anlamları

1.3.a.Suriye Tipi Alınlıklı Mezar Steli

ÖRNEK 1: Aizanoi antik kenti Zeus tapınağı çevresinde bulunan ve mermerden yapılmış Suriye tipi alınlıklı çiftli (karı-koca)mezar stelidir. 2 stelin alınlık kısmında floral (bitkisel) desenler vardır. Soldaki stelde kemerin hemen altında sepet,(kadını temsil etmektedir) sağda ise başı geriye dönük vaziyette kartal(erkeği temsil etmektedir) figürü vardır. Psuedo kapısının içinde 4 panel vardır. Panellerin altında baklava dilimi motifi, içinde kapı tokmağı(öbür dünyaya açılmayı temsil eder) motifleri, üst panellerde rozet şeklinde çiçek ve anahtar deliği motifleri bulunur.

Suriye tipi alınlıklar için karakteristik bir özellik olan bir kemer, sütun başlıkları üzerine oturtulur. Bazen tek bazen de ikili mezarlar bulunmaktadır. Bu mezarlar üzerine simgelsel betimlemeler işlenmiştir.

BAKLAVA DESENLERİ

KAPI TOKMAĞI

MEYVE SEPETİ

ANAHTAR KİLİDİ

KARTAL

1.3.b. Üçgen Alınlıklı Frig Tipi Mezar Stelleri

ÖRNEK 1: Üçgen alınlıklı Frig tipi stelidir. Alınlık kısmında köşelere doğru iki yarım palmet ile orta kısmında tam palmet motifi bulunur. Alınlık kısmının tam ortasında kadını temsil eden bir çiçek motifi bulunur. 6 bölmeli (panelli); ilk bölümünde yine kadınları temsil eden “amphora “ile “kalathos” orta bölmede anahtar deliği ile çiçek; en son bölmede ise yine ortasında bir anahtar deliği bulunan kapı tokmağı figürü bulunur.

AÇIK PALMET MOTİFİ

KAPI TOKMAĞI

ANAHTAR DELİĞİ

AMPHORA

KALATHOS

ÇİÇEK

1.3.c. Alınlığı Olmayan Mezar Stelleri

ÖRNEK : Herhangi bir alınlık parçası yoktur. Alınlığın, kırıldığı veya bulunamadığı düşünülmektedir. Alınlık parçası olmadığı için de mezar stelinin bir kadına mı veya bir erkeğe mi ait olduğu da belirlenememektedir. Kalkan simgesinden savaşçı bir kişiye ait olduğu izlenimi vermektedir.

BAKLAVA DESENİ

OMPHALOS

ANAHTAR KİLİDİ

PELTA TİPİ KALKAN

Mezar Stelleri Dışında Sunaklar yani Bomoslar da Önemli Tarihi Parçalardır.

Adak taşı olarak da bilinen sunak veya bomos adlandırılan bu taşta yer alan motifte yer alan figür; elinde üç başlıklı bir mızrak tutan gladyatördür. Gladyatörün baş kısmının sağ çaprazında bulunan çeleng bir zafer kazandığının göstergesidir.

Zeus tapınağının altında yer almaktadır

Bu mezar taşı da alınlığı olmayan mezar stellerindendir. Dört palmeli olan stelin ilk palmesinde yer alan baykuş figürü dikkat çekici olup bilgeliği temsil etmektedir.

Zeus tapınağının altında bulunmaktadır.

1.4.Mezar Stellerinin Günümüze Yansımaları

Antik çağın izlerini günümüzde değişik şekillerde görmekteyiz. Aizanoi antik kentinde bulunan bir figür konumuzla ilgili bir alanda kullanılmaya devam etmektedir.[4]

Aizanoi Antik Kentindeki köprü kenarlığı olarak kullanılan bu antik taş bloktaki motifler dikkat çekicidir. Bu blokta yer alan çelenk motifi günümüzde de cenaze merasimlerinde kullanılmaktadır. Fotoğrafta bulunan cenaze nakil aracındaki çelenk süslemeleri ile binlerce yıl öncesindeki motiflerin benzerliği enteresandır.

1.5.Tavşanlı’da Bulunan Devşirme Mezar Stelleri ve Sanatsal Anlamları

Tavşanlı; araştırması yapılan Aizanoi Antik Kentine yaklaşık 50 km uzaklıkta olup yine Kütahya’nın bir başka ilçesidir. Bu kent yakınlarında da Palanga ismi verilen bir antik kent bulunmaktadır. [5] Tavşanlı’nın Çardaklı Mahallesinde bulunan bu antik kentte henüz ciddi arkeolojik kazılar yapılmış değildir.

Çok kültürlülüğün mimariye özellikle de sosyal ve dini mimariye yansımalarını burada bulunmaktadır. Aizanoi Antik kentinden veya Aizanaitis[6] çevresinin Pagan inancına ait ölü gömme ritüelinin önemli bir parçası olan “Mezar Stellerinin” Tavşanlı şehir merkezinde farklı amaçlarla kullanıldıklarını görmekteyiz. Çünkü dini mimariye ait olan mezar stelleri Tavşanlı’da “çeşme “ olarak kullanılmışlardır. Bu tür çeşmelere “DEVŞİRME” denilmektedir ve dini mimari burada sosyal mimariye dönüşmüştür.

1.5.a Tavşanlı Mezar Steli 1

Tavşanlı Ulucami Mahallesi Çatalhamam sokağında Cemal Argun’un evinin dış duvarındadır. Yükseklik: 103 cm; Genişlik: 68 cm ve Derinlik: 1 cm’dir. Kitabesinde şunlar yazılıdır: ‘Elpidephoros karısı Eutykhia’ya hatırası için yaptırdı.’ Tanım: Üçgen alınlıklı Frig tipli mezar stelidir. Mermerden yapılmış olan stelin, “Alınlık” bölmesi içerisinde bir çiçek motifi bulunmaktadır. Alınlığın kenarlarında köşe akroter olarak açık yarım palmet, ortasında ise tepe akroter olarak kapalı palmet betimi bulunmaktadır. Hem yazıdan hem de bulundurduğu motiflerden anlaşıldığı üzere bir kadın mezar stelidir.4 panelli olup, üst panelde çiçek ile anahtar kilidi motifleri; alt panelde ise baklava dilimleri içinde kapı tokmakları motifleri bulunmaktadır[7]. Alt panelin tam orta yerinden itibaren musluk yapılmış ve bu şekilde mezar steli çeşmeye dönüştürülmüştür.

1.5.b. Tavşanlı Mezar Steli 2

Tavşanlı Ulucamii Mahallesi Boyacılar Sokak’ta bulunan bu mezar taşı Ali Boyacıların evinin önünde sokak üstünde bulunmaktadır. Tanım: 4 bölümlü kapı şeklindeki mezar steli Suriye Tipi Başlıklıdır. Kitabe kısmı yoktur. Alınlık taşının ortasında yer alan alınlık içersinde, bir kalathos betimi yer alır. İki panel içinde ayna ve anahtar kilidi motifleri bulunmaktadır ki “ayna”dan anlaşıldığı üzere bir kadına aittir. Diğer panelde ise baklava desenlerinin içinde kapı tokmağı motifi bulunmaktadır. Yine iki panel ortasından musluk konulmuş ve stel çeşmeye dönüştürülmüştür.

Ayna

Kalathos

1.5.c. Tavşanlı Mezar Steli 3

Yeni Mahalle Bıçakçı sokağında bulunan ve Bıçakçı Çeşmesi diye bilinen mezar stelidir. Stelin kitabesi olmayıp ölçüleri şunladır: Yükseklik:195 cm Genişlik:107 cm; Derinlik:25 cm. Tanım: Suriye Tipi alınlıklı bu mezar stelinin Alınlık kısmında bir kartal motifi, tepe akroteri olarak kapalı bir özel bir floral çiçek motifi bulunmaktadır. Stelin yan kısımlarında bulunan bezemeler kabartılarak floral desenler belirginleştirilmiştir. 4 panelli olan mezar stelinin üst panellerinde iki çelenk, çiçek deseni ve anahtar kilidi motifi bulunmaktadır. Alt panellerde ise yine baklava deseni içerisinde kapı tokmağı motifi bulunur. Bu stelin üstünde üç farklı noktadan üç musluk deliği açılmıştır.

Bu stelin en ilginç özelliği ise; pagan inancına ait bir dini mimarinin İslam İnancına ait camii mimarisinde yer almasıdır. Ağalar Camii kıble duvarına bitişik olan çeşme hem abdest almak hem de içme suyu olarak kullanılmıştır. Stel üzerinde ise maalesef “Sigara İçilmez” yazıları yazılmış daha sonra silinmeye çalışılmıştır.

1.5.d.Tavşanlı Mezar Steli 4

Durak Mah. Kavuncular sokağında Hacı Kadıların Mustafa Özer’in evinin duvarı üzerindedir. Yüksekliği:131 cm, Genişliği:147 cm, Kalınlığı:34 cm. Derinliği:16 cm, Harf yüksekliği:2-3 cm’dir. Kitabede şunlar yazılıdır: ‘Neon hayatta iken kendine ve karısı Appe’ye ve (oğlu) Agathopous’a ve (kızı) Demetria’ya hatırası için yaptırdı.”[8] Tanım: Suriye tipi alınlıklı bu mezar stelinin Alınlık içerinde bir aslan motifi yer almaktadır. Alınlığın kenarlarında köşe akroteri olarak açık yarım palmet, tepe akroteri olarak ise kapalı palmet bulunmaktadır. 4 panelli olan stelin üst panellerinde içek ve anahtar deliği motifleri, alt panellerde ise baklava desenleri içinde kapı tokmağı motifi bulunmaktadır. Alt panelin ortasında ise musluk ile stel çeşmeye dönüştürülmüştür.

Kitabenin Osmanlıca metni şu şekildedir: “Oldu bu çeşme yeni revnak-u fer, kıldı abıyla cihanı ziver. Eylesün atşanegan her dem nuş, şir ü şeker gibi sagar sagar , kıldı Hacı Hüseyin a’na çün, çeşme-i ab-ı zülal sükkere, o kerem-pişe mürüvvet ma’den, itdi mahbub u müzeyyen enver, böyle hayrata muvaffak oldu, ola makbul-ı cenab-ı perver, ref’ olub bab-ı behişt tarihe, Haseneyn ruhuna ma-iç Kevser”

Bu stelin ilginç bir özelliği ise; üzerinde de Osmanlıca bir kitabe konmuş olmasıdır. [9]

Çeşmenin güzel ve süslü olduğu; Tavşanlı ayanı Hacı Hüseyin Ağa’nın Miladi 1797 yılında yapıldığı yazılmaktadır. Buradan anlaşıldığı üzere araştırmasını yaptığımız mezar stelleri bu tarihte getirilmiştir.

1.6. Tavşanlı Civarında Bulunan Mezar Stelleri

1.6.a Çardaklı Mahallesinde Bulunan Steller:

Örnek 1:

Çardaklı ilkokulunun yanındadır . Üstündeki yazılar zamanla tahrip olduğundan dolayı okunamamaktadır. Üzerinde bulunan kartal deseninden dolayı büyük ihtimalle bu sunak bir erkek adına dikilmiş olmalıdır.

Önceden böyle görünen sunaklar zamanla tahrip olup günümüzdeki görüntüsüne ulaşmıştır. [10]

ÖRNEK 2

Çardaklı’da bulunan ve mahalleli tarafından kutsal kabul edilen bir evliya kabrinin yanındadır. Yine iki çok farklı inanç ve iki farklı inancın kutsalları yan yana bulunmaktadır.

1.6.b. Kuruçay Beldesindeki Devşirme Tipli Mezar Steli

Kuruçay Beldesi Camii önünde bulunan mezar taşıdır. Kadın ve erkek iki figür bulunmakta olup kadın ve erkeğin kolları kendi kalpleri üzerindedir. Saygı ifadesi olarak günümüzde de kullanılan bir harekettir.

1.6.c. Tepecik Beldesinde Bulunan Mezar Steli

Pagan inancına ait dini bir mimari yine bir başka inanç sisteminin İslam dininin önemli bir mimari eserinde birlikte kullanılmıştır. Tepecik Yukarı Camii’nin duvarına bitişik olan bu mezar steli yakın dönemde camii minaresinin yeniden yapımı sonrasında betonla kapatılmıştır.

Osmanlı döneminde şehre gelen ve bölgede araştırma yapan Charles Texier’e göre kitabede şunlar yazılıdır:[11] “ Bir dal ve gül şeklinde olan talihsiz ben!Boşuna talihsiz yerine Eutykhes denildim.Ebeveynimi felakete ve süt ebeveynimi acıya garkettim.Sekiz yıl yaşayıp vakitsiz mezarlara düştüm.Ebeveynim Eutykhes ve Agathotykhe,süt-ebeveynim ise Philodespotos ve Phadilla’dır.’

1.7 Mezar Stellerinin Sivil Mimariye Yansıması/Tavşanlı Ahşap Kapıları Motiflerine Yansıması

Aizanoi Antik kentinde mezar stelleri üzerinde temsil edilen kapı biçimi bir kopyadan ibaret olsa bile, Çavdarhisar yerel mimarisine ait bazı evlerin kapılarında benzer şekilde görülmektedir. Kapı üzerinde özellikle kilit, baklava deseni ve rozet ya da yıldız başlangıç da sembolik anlamları gözetilerek yerleştirilmiş ve sonrasında sembolik gelenek içinde anlamını nispeten içeren ya da sadece dekoratif özellik taşıyan bir motif haline dönüşmüştür.[12] Bu durumun benzer bir durumu Tavşanlı yerel mimarisinde de görülmektedir. Tavşanlı’nın tarihi evlerinin ahşap kapılarında yer alan bazı kapılarındaki motifler ile Aizanoi Kapı Biçimli Mezar Stellerinde bulunan motifler yakınlık göstermektedir.

Kapılar üzerinde yer alan baklava deseni erken dönemlerden itibaren çoğunlukla bereketi simgelemekle birlikte kadınsallık ile ilişkili görülmektedir. Üst Paleolitik sanatın kadın figürinlerinde geniş göğüs, karın, kalça gövde merkezi yukarıya ve aşağıya doğru küçülmektedir. Vücudun bu kompozisyonu basit olarak baklava deseni görünüm oluşturmaktadır. Ayrıca bu kompozisyon hamile bir kadının gözünden vücudunun üst ve alt bölümünün tasvir edilmiş şeklidir. Baklava deseni Paleolitik ve Neolitik Dönem boyunca dişiliği simgelemekle birlikte bereket ve tarımla da ilişkilidir ve Doğu Avrupa’da giysiler üzerinde, Mezopotamya’da silindir mühürler, seramikler, üzerinde ve mimari yapılarda dekoratif amaçlı kullanılmıştır.[13]

1.8 Aizanoi Kapı Biçimli Mezar Taşları Sembolleri ile Osmanlı Dönemi Tavşanlı Mezar Taşları Sembolleri Arasındaki Benzerlik

Tavşanlı Asri Mezarlığında bulunan Osmanlı Dönemi mezar taşları ile Aizanoi Mezar stelleri arasında da ilginç bir benzerlik bulunmaktadır. Aizanoi mezar stelleri gibi Osmanlı mezar taşlarında da kişilerin cinsiyetine ve mesleklerine göre farklı mezar taşları ve taşlar üzerinde motifler bulunmaktadır. Özellikle kadın mezar taşları bu anlamda birbirine yakın anlamlar içermektedir. Osmanlı kadın mezar taşlarında sıkça kullanılan gül, nar, akantus yaprakları ve meyve tabağı motifleri[14] gibi motifler Aizanoi kadın mezar stellerinde de bulunmaktadır. Aşağıdaki mezar taşı Tavşanlı Mezarlığında bulunan Zeytunzade Zeynep Hatun’a ait olan mezar taşıdır. Bu mezar taşı üstündeki çiçek motifleri kapı biçimli mezar stellerinde bulunan çiçek motifleri arasında da bir benzerlik bulunmaktadır.

2. Yöntem

3. Bulgular

Pagan inancına ait mimari yapılar olan kapı biçimli mezar stelleri üzerindeki semboller kişilerin sosyo-eknomik durumlarına, cinsiyetine göre farklılık göstermektedir. Bu mezar stelleri Aizanoi Antik Kenti yakınlarında bulunan Tavşanlı’da farklı şekillerde kullanılmıştır. Bunların en ilginç olanı Tavşanlı Ağalar Cami’nde çeşme ve abdest alma bölümü için kullanılmış olanıdır. Pagan inancına ait bir dini mimari eser İslam inancına ait bir mimari eserde kullanılmıştır.

Ayrıca bu steller üzerinde bulunan motifler ile Tavşanlı yerel mimarisinde kullanılan ahşap kapılar üzerinde bulunan motifler de şarşırtıcı bir şekilde benzerlik göstermektedir. Yine Tavşanlı’da bulunan ve Osmanlı Dönemi Mezar Taşlarında bulunan özellikle kadın mezar taşlarında kullanılan motifler ile de steller üzerinde bulunan motifler arasında da bir benzerlik bulunmaktadır.

4.Sonuç ve Tartışma

Aizanoi Antik kentinde bulunan, Suriye ve Frig tipli Kapı Biçimli Mezar Stelleri yüzlerce yıldır varlığını korumuş ve günümüze kadar ulaşmış çok önemli tarihi yapılardır. Pagan inancın gereği “ahirete giden bir yol ve o yola açılan bir kapı” düşüncesi doğrultusunda yapılan kapı biçimli mezar stelleri üzerinde bulunan süsleme ve figürlerin de ayrı bir kıymeti ve özelliği bulunmaktadır. Ölen kişilerin cinsiyeti, sosyal ve ekonomik durumlarına göre farklı şekilleri bulunan bu mezar stelleri üzerinde bulunan simgesel formların günümüze yansımaları da dikkat çekicidir..

Ayrıca bu mezar stelleri Kütahya İli Tavşanlı İlçesinde farklı şekillerde kullanılmaya devam etmektedir. Kapı biçimli mezar stelleri “Devşirme” ismi verilen bir değişimle Tavşanlı’da çeşmelere dönüşmüştür. Pagan inancına ait ve Pagan dini mimari içinde yer alan bir stelin; İslam İnancının önemli mimari yapısı olan Tavşanlı Ağalar Cami’nde abdest alma mekanına dönüşmesi çok kültürlü hayat örnekliği üzerinde önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca yine aynı türdeki bir mezar steli de Tavşanlı Çardaklı Mahallesinde bir “evliya/ yatır” mezarı yanı başında bulunmaktadır. Tepecik Beldesi Yukarı Camii minaresi dibinde bulunan mezar steli ise yakın zamanda yapılan minare tadilatında beton ile kapatılmıştır.

Pagan inancı ölü gömme geleneği içinde yer alan Kapı Biçimli Mezar Stelleri üzerindeki sanatsal figürler ile İslam inancı ölü gömme geleneği içinde yer alan Osmanlı Mezar Taşları arasında da ilginç benzerlik bulunmaktadır. Osmanlı mezar taşlarında bulunan ve kadınlara ait olan mezar taşlarında gördüğümüz gül, akantus yaprakları gibi çiçek motifleri Aizanoi Kadın Mezar Stellerinde de aynen bulunmaktadır.

Araştırması yapılan Aizanoi’deki Kapı biçimli mezar stelleri bölgenin yerel mimarisine de tesir etmiş; gerek antik kenti içinde barındıran Çavdarhisar’da gerekse antik kentte 50 km uzaklıkta bulunan Tavşanlı tarihi evlerindeki ahşap kapılarında Mezar Stellerinin figürleri bulunmaktadır.

Aynı coğrafi bölgede ama farklı zaman dilimlerinde yaşayan iki çok farklı toplumun mimari yapılarını ortak bir şekilde kullandıklarına dair örnekler tespit edilmiştir. Böylelikle farklı kültürlere saygı konusuna vurgu yapılmıştır.

5.Öneriler

Aizanoi Antik Kentindeki Mezar stellerinin gün yüzüne çıkartılıp bilim dünyasına kazandırılması büyük önem arz etmektedir. Bu mezar stelleri üzerinde bulunan motiflerin yüzyıllar sonra hâlâ kullanılıyor olması tarihi sürecin devamına dair güzel bir örnek teşkil etmektedir. Ayrıca bu stellerin farklı şekilde Tavşanlı’da kullanılıyor olması da yine dikkate değerdir. Ancak Tavşanlı’da bulunan devşirme mezar stellerinin daha iyi korunması gerekmektedir. Farklı dini inançlara

6. Kaynakça

BOZOĞLU İsaf; Aiznaoi Antik Kentindeki Kapı Biçimli Mezar Taşları, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2010.

COŞGUN Fevzi; Tavşanlı’da Zaman, Tavşanlı 2005,

DİNÇEL Ömer Faruk; Tavşanlı Tarihi, Tavşanlı 2012.

ÖZER Elif; Aizanoi I, Bilgin Kültür Sanat Yayınları 2016

TEXIER Charles; Küçük Asya, Çev. Ali Suat, Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı, Ankara 2002.

TOGAY Mahmut; “Kütahya Müzesi İslami Mezar Taşları ve Kitabeler” Kütahya Müzesi Müdürlüğü Yayınları, Kütahya 2016.

PROJEDE ADI GEÇEN ARKEOLOJİK TERİMLERİN ANLAMLARI

AKROTER: Alınlığın üst köşelerine yerleştirilen oyma bezemeler ve heykelciklere verilen ad.

ALINLIK: Tapınağın ön yüzü boyunca ve çatı düzeyinde yer alan ikizkenar üçgen biçimli duvara verilen ad.

ALTAR (Sunak): Tapınaklarda tanrılara adanan kurbanların kesildiği yere verilen addır.

AMPHORA:Kilden yapılmış sade görünüşlü, iki kulplu, ağızları tıkaçla kapatılabilecek şekilde dar ve dipleri düz ya da gemi ambarlarında fazla yer kaplamamaları için sivri olarak yapılmış testilerdir. Bu testiler çeşitli gıda ve malların taşınması ve saklanması amacı ile kullanılmışlardır.

ANAHTAR KİLİDİi: Bu sembol kapının diğer dünyaya geçişini simgelediğinin göstergesidir.

BEZEME: Süsleme.

GLADYATÖR:Eski Roma'da genellikle savaş esirleri ve kölelerden oluşturulan, Romalı insanları eğlendirmek, Roma Halkı'nı askerliğe, dövüşlere ve olası savaşlara hazırlamak amacı ile, halkın seyirciliği refakatinde birbirleri veya vahşi hayvanlarla dövüşmek zorunda bırakılan insanlara verilen addır.

MACELLUM: Aizonai antik kentinde bulunan Borsa olarak kullanılan bölüme verilen isim.

NEKROPOL(Mezarlık, İng. Cemetery): Eski yerleşimlerde, kent dışında yeralan toplu gömütlerin bulunduğu mekana verilen ad. Eski Yunanca Nekros=Ölü ve Polis=Şehir kelimelerinden oluşmuştur.

NAİSKOS:Eski Yunanistan'da küçük tapınaklara verilen ad.

PAGAN (Paien): Roma İmparatorluğu’nda, Hıristiyan karşıtı bir görüş olarak, çoktanrıcı inanca sahip kişilere verilen ad. Pagan kelimesi, Latince ‘Köylü’ anlamına gelen ‘Paganus’ kelimesinden türemiştir ve bu nedenle de çoktanrıcı Romalı köylüleri dile getirmek için kullanılmıştır.

PALMET: İlkçağ sanatından beri kullanılan bir bezeme motifi. Dilimli simetrik yaprak şeklinde olup, adını Yunanca palma(el) sözcüğünden alır.

PELTA TİPİ KALKAN: Antik yunan'da kullanılan ovalimsi veya hilal şeklindeki küçük kalkan

STEL: Stel veya stela, dikilmiş, yüksekliği eninden uzun yekpare bir taştan oluşan bir yapıttır. Sözcük Yunanca stele yani "(dikili) duran blok"tan gelir.

[1] Özcan S.(Kişisel Görüşme, 10 Ekim 2018)

[2] Abuzer Kızıl, “Antik Dönem Yunan Dünyası’nda Ölüm Kavramı ve Bununla İlgili Betimler”, Uluslararası Amisos Dergisi, C.2, .S.3. 2017s.42

[3] İsaf Bozoğlu; “Aizanoi Antik Kentindeki Kapı Biçimli Mezar Taşları ve Bezemeleri” (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi), Mersin Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Mersin, s.15.

[4] Özcan, Ö.(Kişisel Görüşme, 10 Ekim 2018)

[5] Ömer Faruk Dinçel, . “Tavşanlı Tarihi”, Tavşanlı Kaymakamlığı, Tavşanlı 2012, s.71

[6] Bozoğlu, a.g.t., s.1

[7] Erdinç, Z. (Kişisel Görüşme, 17 Aralık 2018).

[8] Dinçel, a.g.e., s.75

[9] Dinçel, a.g.e. s.77

[10] COŞGUN Fevzi; “Tavşanlı’da Zaman”, Tavşanlı, 2005, s.106,

[11] Dinçel a.g.e sayfa 81

[12] KÖSE, E. Aizanoi I, “Aizonai I” “Çavdarhisar Yerel Mimarisine Ait Kapılar Üzerine Etnoarkeolojik Bir Gözlem, Kazı Araştırma Raporları, Editör Elif Özer

[13] Özcan, S. (Kişisel İletişim 10 Ekim 2018)

[14] TOGAY Mahmut; “Kütahya Müzesi İslami Mezar Taşları ve Kitabeler” Kütahya 2016. S.11

16 Ocak 2019 Çarşamba

Mezar Taşları Projesi

PELTA TİPİ KALKAN: Antik yunan'da kullanılan ovalimsi veya hilal şeklindeki küçük kalkan

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Bu Blogda Ara